Antigamente , ainda não existia fogo. Os homens também tal como os animais comiam tudo cru. Alguns pajés colocavam algumas ervas medicinais e água no buraco da superfície de rochas e esperavam enquanto o sol aquecia e às vezes fervia a água. Assim faziam a tisana.
Foi durante um verão de calor intenso , que subitamente a mata incendiou-se pelo calor do sol. Toda a mata seria destruída se não ocorresse também subitamente um forte temporal que apagou o fogo. Restaram no entanto brasas encobertas pela cinza .
Os índios foram logo à mata para ver o que é que tinha acontecido.
Viram uma imensa clareira encoberta por um pó branco que era a cinza.
Entraram na clareira em busca de algo que tivesse restado. Mas , para espanto , logo aos primeiros passos sentiram forte dor na sola dos pés tal como se tivessem sido mordidos por formigas. Gritaram, os meninos choraram , as mulheres que vinham atrás, perguntaram o que estava acontecendo.
Os homens explicaram , sem saber o que era, dizendo :
--- Ta… tá…, ou seja formiga…. formiga … , pois sentiam a dor de uma mordida de formiga mas não viam formiga nenhuma.
Aí um deles se abaixando pegou um tição e soprou o pó branco que o cobria. O tição virou brasa, ficou vivo, ficou vermelho e começou a soprar uma labareda vermelho amarelada.
Os homens vendo isso, deram o nome de "tatá" a esse fogo e cada um levou uma brasa para casa. Ao pó branco que cobria a brasa e não a deixava estourar deram o nome de "taninbuka" (não estoura)
Desde aí os homens pensaram no modo como lidar com esse fogo para que ele trabalhasse para eles. E assim começaram a comer sopas, assados, cozidos, e tudo o mais que o fogo pode fazer para eles.
O fogo também ficou satisfeito por ter aprendido a ser útil aos homens e por isso ambos vivem até hoje felizes com essa amizade.
Tisana ➣ ty posang a = medicamento líquido
Ta’... (formiga na composição de palavras)
Tatá ➣ fogo
Tanimbuka ➣ ( t anĩ puk a) ➣ coisa que não explode
tatá
Akoérame tatá ointiraĩ ma’a. Abáetá oikaru mbiúkyra soó opakatu yabé.
Payé mobyr oimombuba kaa posanonga bé tybé itáusú apeara rekuara pypê.
Aéreme oarõ kuarasy oimoakub amõneme bura ko ty remebé.
Emonã payé oimonhã typosã’a.
Amõ arakuba kasueté remebé , sesapyá kaa kaya yepysyk kuarasy kasuresé.Kaaguasú opain oimokanhemaserã . Nhẽ arã sesapyá amanasú okyra oimbogueb ebokuey kaya. Guime oipytá tatapyi taninbuka unyripe .
Abaetá osó kaaguasú pe , oimaẽ mbae oiã’a.
Abaetá oimaẽ ybaeymaba pyguasú. Kuitinga oiasoi ebokuey ybaeymaba. Nhaã tatakui oikoréme.
Abaetá oiké ybaeymaba pypé oiekarabo mbae oipytá é byter.
Nhẽ, mondinĩ , ypyapupaũ upité , oiasy pypytá tukãtiua resé omosuú yabé. Abaetá oasem, Kurumĩetá oesay , kunhãetá oyur oyoakypueri oiporandub mbae ã’a oikóbo. Abaetá oimonbaekuab oikuabeyme mbae oikoréme.
Abáetá oié - "Ta… tá…",
Rakaé tukantiua suú rasy oiasy nhẽ noimaẽi tukantiua a’ã .
Aeibé, abá oyepé yemomirĩbo oipysyk ybiraĩ bé oipeyu iasoyaba kuitinga. Ybyraĩ motatapyi, mopaka, mopiranga bé oipeyuipy tatarapekon pirangyubárã.
Abáetá oimaẽ kó mbaeãnga oerok “tatá” kó mbae resé. Baé memenhé oipysyk yepé tatapyi baé oimoyasuk ooka kity.
Abáetá oimeeng era “taninbuka” kó kuitinga morambuera tatápuka oiasoy tatapyi resé.
A’é abáetá oipotar tatá oimonhang mbae abá resé, oiang kó tatá ekoaraba . Emonã abáetá oikaruypy typyrõ, mixira, mimoi, xiririka bé opain mbae tatá monhãgatu a’e resé.
Tatá memé moapysyka yemboé mbaékatú abáetá resé. Aipóramo mokõibé moingokatu oryba kó anãmaba resé.
Ybaeymaba (ybá eym aba) clareira
Mbae oiã’a (mbae o i anga) coisa que acontecera
Mbaeãnga coisa acontecida
ta’ usado em composição significa formiga
Tukandira (Tuk ang tiua) (sente muito a batida) ➣ outra acepção
a’ã (a an ) nenhuma
Typosã’a (ty posanga ) tisana (ty=líquido, po=humano, sang’a= medicamento)
ybiraĩ galhinho
Motatapyi (mo tatá py i) tornou-se pezinho (mudinha) de fogo ➣ (tornou-se brasa)
tatarapekon (língua de fogo) Labareda
Anãmaba amizade
Fajro
Je antaŭa tempo , ankoraŭ ne ekzistis fajro. La homoj tiel kiel la bestoj manĝadis ion ajn krude. Kelkaj sorĉkuracistoj metadis kelkajn kuracherbojn kaj akvon en truo de la surfaco de rokoj kaj atendadis dum la suno varmigas kaj kelkfoje bolis la akvon. Tiel farante ili preparis la tizanon.
Iam, dum intensa veranvarmeco subite la ĝangalo ekbrulis pro la sunvarmeco. La tuta arbaro estus detruita se ankaŭ subite ne okazus fortega tempesto kiu stingis la fajron. Tamen tie restis braĝojn kovritajn per la cindro.
La indiĝenoj tuj iris al la arbaro por vidi kion okazis.
Ili vidis vastegan maldensejon kovrita per blanka polvo kiu estis la cindro.
Ili eniris en la maldensejo senĉante ion kiu povus restadi. Sed, por ilia miro, tuj je la unua paŝo ili sentis fortan doloron en la piedplanko tiel kiel se ili estus morditaj de formikoj. Ili kriis, la knaboj ploris, la virinoj kiuj venis malantaŭen demandis kion okazis.
La viroj klarigis sen scii kio estis, dirante:
ー Ta… tá…, tiu estas "formiga…. formiga …" ,ĉar ili sentis doloron de formika mordo sed ne vidis eĉ unu formiko.
Tiam, unu el ili malleviĝante prenis unu el la brulaĵoj kaj forblovis la blankan polvon kiu ĝin kovradis. La brulaĵo ekiĝis braĝon, ekiĝis viva,ekiĝis ruĝa kaj komencis blovi flamon ruĝflavan.
La viroj ĉion vidante, donis la nomon "tatá" al tiu fajro kaj po unu portis unu braĝon al sia domo.
Al la blanka polvo kiu kovradis la braĝon ne permesante que ĝi eksplodu donis la nomon "taninbuka" (ne eksplodas)
Ek de tiam, la homoj pensadis manjeron trakti tiun fajron por ĝi laboru por ili. Kaj tiel ili komencis manĝi supon, bakaĵon, kuiraĵon, kaj ĉion plu kiu la fajro povis fari por ili.
La fajro ankaŭ iĝis kontenta pro tio ke ĝi povis ellerni kiel esti utila al la homoj. Kaj pro tio ambaŭ vivadas feliĉaj ĝis nun pro tiu amikeco.
tizano ➣ tisana ➣ ty posan'a ( ty = likvaĵa , po = homa , san' a= kuracilo ➣ livjaĵa kuracilo
tatá ➣ ta'... ta'... (formik... formik...) ➣ tatá (fajro)
taninbuka ➣ (t anin puk a) ➣ afero kiu ne eksplodas)
火
昔々、まだ火がなかった頃 人間は、動物達と同じように すべてを生のままで食べていた。おまじない師達は 岩の表面の穴に薬草と水を入れてお日様に暖め または沸騰するのを待っていた。そうやって、“チサナ”（飲み薬）を作るのだった。
ある暑い暑い夏の日、太陽の暑さのせいで 森が突然に燃え出した。突然に降った大雨がその火事を消さなかったら 森全体が燃えつきて しまっただろう。しかし、残っていたのは 灰に覆われた炭火だけ。 原住民達は すぐに何が起こったかを見に 森へ行った。
白い粉のような物に覆われている凄く広い からんとした場所を見た。その白い粉は 灰のことでした。
何か残ったような物を探しに その場所に入った。. しかし，驚いた事に、そこへ踏み入れた最初の一歩に、すぐ、蟻に噛まれたかのような強い痛みを足の裏に感じた。男達は叫んだ。子供達は泣いた。後ろに歩いて来た女達は何が起こっているのかと尋ねた。
何であるかも分からないまま、男達は説明した：
ー タ… タ…, 言わば 蟻…. 蟻 … 。それは蟻に噛まれたような痛みを感じていたのだが 蟻の一匹も見つからなかったから。 そこで，彼等の一人がしゃがんで、燃えかすの中から一個の小さな小枝を持ち上げて、それを覆っていた白い粉を吹き飛ばした。その小枝に有った眠り火が 生き生きした真っ赤に変わった。そして黄色かかった赤の炎を出し始めた。.
人々はそれを見て、その火を”タタ” と呼んだ。そして各々が一個の熾き火を自分の家に持って帰った。 その熾きを覆って、爆発するのを防いでいた白い粉をタニンブカと名付けた。それ以来、人達はその火がより良く彼等に働くように、その扱い方を考えて伝えてきた。つまり火が彼等に出来る事の全てを生かして、スープ、焼きもの、炊いたものなどなどを食べるようになった。.
火も 人間に役に立てる事を覚えて、満足そうだった。そしてその友好をもって、今迄も両方とも 幸せに暮らしている。
チサナ ➣ ty posang a = ( ty = 液体 、 po = 人間、sang’ a＝ 薬 ＝ 液体薬
タ’... (単語形成中では蟻の意味を有する)
タター ➣ 火
タニンブカ ➣ ( t anin puk a) ➣ 爆発しないもの
불
옛날 옛날, 아직 불이 없었을 때 인간은, 동물들과 같이생것을 그냥 씹고 있었다. 주술사들은 바위의 표면 구멍에 약초와 물을 넣어서 해님에 따뜻하게 해 또는 비등하는 것을 기다리고 있었다. 그렇게 하고, 치싸나 (내복약)을 만드는 것이었다.
어떤 더운 더운 여름의 날, 태양의 더위 때문에 숲이 갑자기 불타기 시작했다. 갑자기 내린 큰비가 그 화재를 지우지 않으면 숲전체가 다 타버렸을 것이다. 그러나, 남아있었던 것은 재에 덮어진 숯불만. 원주민들은 곧 무엇이 일어났는지를 보러 숲에 갔다.
흰 가루와 같은 물건에 덮어져 있는 상당히 넓고 텅 빈 장소를 보았다. 그 흰 가루는 재이었습니다.
뭔가 남은 것 같은 물건을 찾으러 그 장소에 들어갔다. 밖에 하고, 놀란 것에, 거기에 발을 들인 최초의 한 걸음에, 바로, 개미에게 물어진 것 같은 강한 아픔을 발 바닥에 느꼈다. 남자들은 외쳤다. 어린이들은 울었다. 뒤에 걸어 온 여자들은 무엇이 일어나고 있는 것인가라고 물었다.
무엇일지도 모른 채, 남자들은 설명했다 ― 다…다…, (이른바 개미…. 개미…. ) 그것은 개미에게 물어진 것 같은 아픔을 느끼고 있었던 것이지만 개미의 한마리도 보이지 않았기 때문에. 거기에서, 그들의 한사람이 웅크려서 연소 찌꺼기 안에서 한개의 작은 가지를 들어 올리고, 그것을 덮고 있었던 흰 가루를 날려버렸다. 그 작은 가지에 있었던 잠 불가 생기 있는 새빨강으로 변했다. 그리고 황색 걸린 빨간 불꽃을 내기 시작했다 . 사람들은 그것을 보고, 그 불을 ❛타타❜이라고 불렀다. 그리고 각각이 잠 깬 불의 가지 한개씩 자신의 집에 가지고 왔다. 잠 불을 덮고, 폭발하는 것을 막고 있었던 흰 가루를 ❛타닌부카❜라고 명명했다. 그 이후, 사람들은 그 불이그들에게 더 나은 일하기 의하여, 그 취급방법을 생각해서 전해 왔다. 즉 불이 그들에게 할 수 있는 것의 모두를 살리고, 스프, 굽는것, 칫은것,등등을 먹게 되었다. 불도 인간에게 도움이 되는 것을 기억하고, 만족할 것 같았다. 그리고 그 우호를 가지고, 지금까지도 양쪽 모두 행복하게 생활하고 있다.
치싸나 ➣ ty posang a (치 = 액체 ,포 = 인간 , 상아 = 약) = 액체약
타’... = (단어 형성중에 개미의 의미를 갖는)
타타 ➣ = 불
타닌부카 ➣ ( t anin puk a) ➣ = 폭발하지 않은 것
